| Lubeka | |||
|
|||
| Państwo |  Niemcy |
||
| Kraj związkowy | Szlezwik-Holsztyn | ||
| Powierzchnia | 214,14 km² | ||
| Populacja (31.12.2007) - liczba ludności - gęstość |
211.541 998 osób/km² |
||
| Położenie | 53°52' N 10°41' E |
||
| Wysokość | 13 m n.p.m. | ||
| Kod pocztowy | 23501 − 23570 | ||
| Numer kierunkowy | 0451 (Lubeka), 04502 (Lubeka-Travemünde) |
||
| Tablice rejestracyjne | HL | ||
| Burmistrz | Bernd Saxe (SPD) | ||
Położenie na mapie Niemiec  Lubeka
|
|||
| [ Strona internetowa miasta] | |||
Lubeka (niem. Lübeck wymowa ?/i) – miasto na prawach powiatu w północnych Niemczech (Szlezwik-Holsztyn). Leży przy ujściu rzeki Trave nad Zatoką Lubecką. Liczba ludności 213 804 (2005). Jest jednym z większych portów w Niemczech; dawne główne miasto Ligi Hanzeatyckiej. Jedna z dzielnic – Travemünde – jest popularnym ośrodkiem wypoczynkowym i portem nad wybrzeżem Bałtyku.
Teren w okolicach Lubeki został najpóźniej w VIII wieku zaludniony przez Słowian, którzy osiedlili się na brzegach rzeki Trave kilka km od dzisiejszego centrum miasta. Zostali oni podbici w 1158 roku przez Henryka Lwa, który wkrótce w tym miejscu założył miasto. W XIV wieku Lubeka stała się "Królową Hanzy" będąc zdecydowanie największym i najsilniejszym członkiem tej średniowiecznej organizacji handlowej. W 1533 roku popadła w konflikt zbrojny z Danią co doprowadziło do utraty jej potęgi.
Słowiańską nazwą miasta Lubeka jest Bukowěc [1]
Spis treści
|
edytuj Położenie
Lubeka położona jest na Nizinie Niemieckiej przy ujściu rzeki Trave do Morza Bałtyckiego. Stare miasto leży na wzgórzu, które tworzy ostrów pomiędzy rzekami Trave i Warnawą (niem. Wakenitz). Miasto przecina kanał Łaba-Lubeka przechodzący przez dział wodny pomiędzy Morzem Północnym a Bałtykiem. Tereny wokół Lubeki zawdzięczają swój pagórkowaty charakter zlodowaceniu Wisły (z okresu plejstocenu), które ukształtowało krajobraz wschodniego Holsztynu oraz Pomorza. Położenie nad rzeką Trave, która tuż przed Travemünde przecina blisko 200 km łańcuch wzgórz morenowych, umożliwiło rozwój miasta jako portu morskiego oraz zdobycie silnej pozycji gospodarczej i politycznej w średniowiecznej Europie północnej.
edytuj Zabytki
Stara część miasta jest zdominowana przez wieże kościelne, stąd też Lubekę nazywano często "Miastem siedmiu wież". Najbardziej znane z kościołów to Katedra i Kościół Mariacki, obydwa z XIII i XIV wieku oraz kościoły Świętego Piotra (XIII-XIV w.), Świętego Jakuba (1227-1334), Świętego Idziego (1227). Do tej części miasta można wejść poprzez jedną z czterech bram, z których najbardziej znana jest Brama Holsztyńska (1466-1475), (niem. Holstentor) i Brama Zamkowa (1444) (niem. Burgtor). Poza tym trzeba wymienić: dawny szpital Św. Ducha (1276-1286), ratusz (XV w.), dom armatorów (1535), dom gildii kupieckiej (XVI w.). Cała stara część zachowuje średniowieczny wygląd ze starymi budynkami i wąskimi ulicami.
W 1987 r. hanzeatyckie Stare Miasto w Lubece, jako pierwsze w Europie północnej, zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Na obszarze objętym ochroną UNESCO znajduje się ponad tysiąc budynków, m.in.: ratusz; Burgkloster; Koberg – bardzo dobrze zachowana dzielnica z drugiej połowy XIII w. z kościołem św. Jakuba, szpitalem św. Ducha oraz zabudowaniami pomiędzy Glockengießerstraße a Aegidienstraße; domy patrycjuszy z XV-XVI w. pomiędzy kościołem św. Piotra a Katedrą; kościół Świętej Katarzyny; Brama Holsztyńska oraz składy soli na lewym brzegu Trave.
edytuj Historia
edytuj Pierwsze osadnictwo
Na terenie miasta oraz w jego bezpośredniej okolicy znajdują się liczne ślady osadnictwa z wczesnego neolitu. Na szczególną uwagę zasługują dobrze zachowane grobowce Hunów.
edytuj Osadnictwo słowiańskie
Osadnictwo słowiańskie na wschodnich terenach Holsztynu datuje się na VIII w., kiedy to zamieszkujące wcześniej te ziemie plemiona germańskie udały się na zachód a na ich miejsce napłynęły plemiona słowiańskie. Powstała w czasach Karola Wielkiego osada Liubice leżała na północ od Altstadtinsel na dzisiejszej wyspie Teerhofinsel w pobliżu miejsca, gdzie rzeka Schwartau wpada do Trave. Od X w. Liubice była najważniejszą obok Oldenburga (Starogród) osadą Obodrytów, prowadzących częste spory z Wieletami (niem. Liutizen). Dlatego też, najprawdopodobniej już wtedy Liubice posiadały silny system umocnień.
Pierwsza wzmianka o osadzie Liubice pochodzi z 1076 r. z przekazu Adama z Bremy [2] o ukamienowaniu przez Słowian przeora klasztoru benedyktyńskiego Ansverusa w Einhaus. W roku 1093 władzę nad Obodrytami objął nakonida Henryk z Liubic, a Liubice uczynił swoją rezydencją. Po jego śmierci w 1127 r. osada została doszczętnie spalona przez sympatyzujących z Germanami Ranów.
edytuj Kolonizacja niemiecka
W 1143 r. Adolf II, hrabia Holsztynu, założył nową osadę w miejscu dawnego grodu wieleckiego na wzgórzu Buku pomiędzy rzekami Trave a Warnawą. Lubeka była pierwszym portem niemieckim na wybrzeżu Morza Bałtyckiego. Adolf II zbudował zamek oraz wał obronny, o których wspomina Helmold z Bosau [3] w roku 1147. W 1157 r. osadę strawił pożar. Rok później Adolf II musiał poddać Lubekę Henrykowi Lwu, potężnemu księciu Saksonii i Bawarii, po tym jak wzbudził jego gniew mieszając się w duńskie spory o tron. W 1159 r. Henryk Lew odbudował port i osadę, której wkrótce nadano prawa miejskie.
Rok 1160, w którym Lubeka otrzymała prawa miejskie na bazie prawa miasta Soest (niem. Soester Stadtrecht), uważany jest przez historyków [4] za początek tzw. hanzy kupców (niem. Kaufmannshanse) w odróżnieniu od późniejszej hanzy miast (niem. Städtehanse). Połączenie transportu lądowego oraz wodnego w rękach jednej organizacji przyczyniło się do osiągnięcia przewagi handlowej Hanzy w rejonie Morza Północnego i Bałtyckiego. Hanza przejęła wiele szlaków morskich a zarazem kontaktów handlowych od Fryzyjczyków, Saksończyków, Anglików i Skandynawów. Z czasem stała się doskonale prosperującym kartelem, skutecznie eliminując z rynków Europy północnej konkurencyjne miasta nie będące jej członkami. Jednym ze sposobów pozwalających na podporządkowanie sobie partnerów handlowych i konkurencyjnych przewoźników było zawieranie tzw. umów pomiędzy równouprawnionymi partnerami. Na przykład wydany przez Henryka Lwa przywilej artlenburski z 1160 roku zrównywał prawa kupców z Lubeki z prawami kupców gotlandzkich, którzy zajmując dominującą pozycję w handlu w strefie Morza Bałtyckiego, wzbraniali się przed uznaniem praw Lubeczan. Henryk Lew nadał więc Gotlandczykom prawa identyczne z tymi, jakie Gotlandia przyznała Lubeczanom. Wskutek czego kupcy z Visby mogli zwozić swoje towary do Lubeki, ale nie mogli ich wysyłać w głąb lądu.
W tym czasie za sprawą Helmolda z Bosau oraz jego następcy Arnolda z Lubeki [5] powstała kronika Chronica Slavorum opisująca historię ówczesnych północno-wschodnich Niemiec.
Po upadku Henryka Lwa, Lubeka przeszła pod panowanie cesarza Fryderyka Barbarossy (1181-1189), który w 1181 r. oddał księstwo Pomorza w lenno księciu szczecińskiemu Bogusławowi I. W tenże sposób księstwo zyskało status wyłącznie zależnego od Rzeszy i cesarza. Późniejszy przywilej Barbarossy z 1188 r. zapewnił jedność terytorialną i umożliwił prowadzenie handlu.
Do roku 1192 Lubeka pozostawała pod panowaniem książąt saskich. Przez krótki okres między 1192 a 1201 r. miastem ponownie władali książęta holsztyńscy. W 1217 r. miasto i zamek zostały przejęte przez króla Danii Waldemara II Zwycięskiego. Po klęsce Danii w bitwie pod Bornhöved (1227), zamek został zamieniony w klasztor, do którego sprowadzili się dominikanie.[6], [7].
edytuj Liga hanzeatycka
Nadany jeszcze przez Henryka Lwa statut rady miejskiej, powoływał 24 osobową radę miasta, niezależną od księcia. W radzie zasiadali przedstawiciele zrzeszeń kupieckich, którzy wybierali maksymalnie czterech burmistrzów spośród swoich członków. W ten sposób w radzie zasiadali wyłącznie przedstawiciele najbardziej wpływowych rodzin kupieckich, w myśl zasady jedna rodzina – jeden reprezentant w radzie miejskiej. Model ten pozostał praktycznie niezmieniony do XIX w.
Na początku XIII w. nastąpił gwałtowny rozwój Lubeki jako centralnego ośrodka transportu morskiego, głównie w dużej mierze za sprawą kolonizacji niemieckiej na wschodzie Europy. Miasto stało się głównym portem obsługującym niemieckich kolonizatorów udających się do Liwonii. Byli to członkowie zakonu krzyżackiego, który za rządów wielkiego mistrza Hermanna von Salzy szybko zyskiwał na znaczeniu politycznym. Złota Bulla z Rimini z marca 1226 r. wydana przez cesarza Fryderyka II, który uznawał się za uniwersalnego władcę chrześcijańskiej Europy (w tym i Polski), nadawała Krzyżakom prawa do wszystkich ziem, jakie zdobędą podczas misji w Prusach.
W 1226 r. Fryderyk II nadał Lubece przywilej Wolnego Miasta Świętego Cesarstwa Rzymskiego, który oznaczał, że miasto podlegało bezpośrednio cesarzowi Rzeszy Niemieckiej. Główną korzyścią płynącą z tego przywileju było prawo do samodzielnego pobierania podatku oraz cła a także prawo do odrębnego sądownictwa. Rozwój miasta nabrał przyspieszenia, również za sprawą nowego typu statku tzw. kogi, który pozwalał na transport znacznie większych ładunków niż dotychczas.
Zagrożenie ze strony Danii zostało zażegnane po zwycięskiej obronie w bitwie pod Bornhøved, kiedy połączone siły Bremy, Lubeki i Hamburga pokonały wojska Waldemara II. W 1243 r. Lubeka zawarła przymierze handlowe z Hamburgiem, do którego dołączyły wkrótce inne miasta regionu: Brunszwik, Lüneburg, Magdeburg i Kolonia. To nieformalne zrzeszenie miast pod przewodnictwem Lubeki dało początek związkowi miast, tzw. Hanzie (niem. Städtehanse). Wkrótce Lubeka stała się głównym portem Hanzy (zwano ją nawet królową hanzy, niem. Königin der Hanse) a przez to najważniejszym miastem handlowym ówczesnej Europy północnej. W 1340 r. cesarz Ludwik IV Bawarski nadał Lubece prawo bicia monet (niem. Goldmünzrecht). W 1356 r. w Lubece miał miejsce pierwszy zjazd członków Hanzy.
W poł. XIV w. Hanza, a wraz z nią Lubeka, uwikłana była w częste zatargi z królem Danii Waldemarem IV o przywileje handlowe w Europie północnej. Konflikt rozpoczął się w 1361 r., kiedy Waldemar zjednoczył Danię, przyłączając tereny Skanii oraz Gotlandii z hanzeatyckim miastem Visby. Dania pokonała flotę hanzeatycką, którą dowodził burmistrz Lubeki Johann Wittenborg. W 1365 r. w Öresund koło Helsinborga podpisano niekorzystny dla Hanzy pokój w Vordingborg. W 1367 r. na spotkaniu miast hanzeatyckich w Kolonii zawiązano konfederację kolońską (niem. Kölner Konföderation) na czas wojny z Danią i Norwegią. Wprowadzono cło eksportowe oraz importowe naliczane według masy towarów oraz uzgodniono liczbę nowych okrętów dla związku. W 1369 r. upadła w końcu duńska twierdza Helsinborg oblegana przez wojska hanzeatyckie pod dowództwem burmistrza Lubeki Bruna Warendorpa. Konflikt Hanzy z Danią został zakończony podpisaniem pokoju w Stralsundzie, który gwarantował związkowi 15% zysków z duńskiego handlu.
XIV w. to szczyt rozkwitu Lubeki, która była już wówczas drugim co do wielkości miastem Niemiec (największym miastem była wtedy Kolonia). Lubeckie prawo lokacyjne (niem. Lübische Recht) stanowiło wzór dla większości miast hanzeatyckich a rada miasta Lubeki była instytucją wyższej instancji dla wszystkich miast w lubeckim okręgu sądowniczym.
Wraz z powstaniem w 1379 r. wendeckiej umowy monetarnej (niem. Wendische Münzverein) pomiędzy Lubeką, Hamburgiem, Wismarem, Lüneburgiem, Rostockiem, Stralsundem a także Hanowerem, marka lubecka stała się główną walutą handlową w obrębie Morza Bałtyckiego.
W tym czasie Lubeka ściśle współpracowała z Hamburgiem. Podczas gdy Hamburg umocnił swoją pozycję w handlu w obrębie Morza Północnego, Lubeka zdominowała wymianę handlową ze Skandynawią oraz państwami basenu Morza Bałtyckiego, od kantorów Bryggen w Bergen po Peterhof. Polityczne wpływy Lubeki sięgały kantoru Hanzy w Bruggi oraz londyńskiej bazy handlowej Steelyard. Handel pomiędzy Lubeką a Hamburgiem odbywał się głównie drogą lądową, wzdłuż Alte Salzstraße (traktu handlowego między Lubeką a Lüneburgiem) albo drogą wodną poprzez wybudowany w latach 1392-1398 kanał na rzece Stecknitz (niem. Stecknitz-Kanal) łączący Łabę z Bałtykiem. Kanał ten wykorzystywany był do transportu soli z Lüneburga, jednego z najważniejszych towarów eksportowych Lubeki na północ i wschód Europy. Sól była potrzebna do konserwacji ryb, m.in. śledzia, który był popularnym daniem postnym w średniowiecznej Dolnej Saksonii.
edytuj Liga hanzeatycka po traktacie stralsundzkim
Początek XV w. (1408-1415) napiętnowany był sporami wewnętrznymi, podczas których doszło do obalenia rady miejskiej. Doprowadziło to w 1410 r. do przejściowego wykluczenia Lubeki spod protektoratu cesarza (niem. Reichsacht).
W 1429 r. król duński Eryk VII wprowadzając nową opłatę celną (duń. Øresundstullen) za przepływ obcych statków przez cieśninę Öresund, wywołał kolejny konflikt Hanzy z Danią, który zakończył się podpisaniem pokoju w Vordingborgu (1435) potwierdzającego przywileje Hanzy.
W 1470 r. pruskie i wendeckie miasta Hanzy wypowiedziały wojnę Anglii. Głównym powodem konfliktu było systematyczne ograniczenie przywilejów Hanzy w Londynie oraz wypady handlowe kupców angielskich w rejon Morza Bałtyckiego (The Company of Merchant Adventurers of London). Czteroletnia wojna morska, prawadzona przy udziale kaprów, zakończyła się korzystnym dla Hanzy pokojem w Utrechcie (1474), podpisanym w imieniu Hanzy przez burmistrza Lubeki Hinricha Castorpa.
W XV w. Lubeka handlując w basenie Morza Bałtyckiego, nie tylko sprzedawała sól, śledzie z Schonen czy dorsze z północnej Norwegii, ale zaopatrywała również tereny Europy północnej w dobra codziennego użytku oraz pośredniczyła w handlu dziełami sztuki. Lubeckie poliptyki oraz prace średniowiecznych artystów malarzy i rzeźbiarzy takich jak Bernt Notke czy Hermen Rode znajdują się w wielu miastach Europy północnej.
Poprzez kontakty handlowe Hanzy rozpowszechniało się słowo drukowane. Piętnastowieczna Lubeka słynęła z warsztatów drukarskich Lucasa Brandisa oraz jego brata Mateusza, Johanna Snella, Bartolomeusza Ghotana (który w 1488 r. wypuścił Missale Aboense, pierwszą drukowaną książkę Finlandii), Steffena Arndesa (Niederdeutsche Bibel, 1494) oraz Johanna Balhorna. O wydanym w 1498 r. przez Hansa van Ghetelena w języku dolnoniemieckim (niem. niederdeutsch) tłumaczeniu Reynke de vos (tłum. lis Reineke) można powiedzieć, że stało się bestsellerem w ówczesnych Niemczech i Skandynawii. W tym okresie rynek książek wydawanych w języku dolnoniemieckim zdominowany był przez Lubekę.
Po reformie administracyjnej cesarstwa niemieckiego (niem. Reichsreform) wprowadzającej sześć okręgów (niem. Reichskreise), w 1500 r. Lubeka stała się częścią okręgu Dolnej Saksonii.
Po 1509 r. konflikt z Danią przybrał znowu na sile z powodu hegemonicznej polityki króla Chrystiana II. Kolejną wojnę Hanzy z Danią zakończył podpisany przez burmistrza Lubeki Thomasa von Wickede pokój w Malmo (1512). W 1523 r. Lubeka pomogła Gustawowi I Wazie w zdobyciu tronu w Szwecji oraz przyczyniła się do detronizacji Chrystiana II, którego zastąpił Fryderyk I. W zamian Hanza otrzymała liczne przywileje handlowe oraz duńską wyspę Bornholm (1525-1576). Doprowadziło to do rozpadu unii kalmarskiej zrzeszającej Danię, Szwecję i Norwegię pod berłem jednego władcy.
edytuj Reformacja
Okres między 1522 a 1530 to niespokojny czas reformacji. Coraz więcej obywateli miasta zapoznawało się z nowymi ideami, choć rada miejska próbowała za wszelką cenę powstrzymać postęp reformacji. Kiedy rada miejska wprowadziła podwyżkę podatków, podyktowaną m.in. wprowadzeniem ogólno cesarskiego podatku na rzecz obrony przed niebezpieczeństwem tureckim (niem. Türkensteuer), obywatele Lubeki zażądali w zamian prawa głosu oraz ewangelickich kaznodziei. Rada musiała ustąpić. Wkrótce podjęto decyzję o wprowadzeniu reformacji. W 1531 r. radca miejski Johannes Bugenhagen w swoim dziele Der Keyserliken Stadt Lübeck christlike Ordeninge wezwał do reformy kościoła, szkolnictwa oraz opieki socjalnej. W tym samym roku rada miasta wymogła na kapitule katedralnej podpisanie umowy zobowiązującej ją do zrzeczenia się wszelkich dóbr kościelnych na terenie miasta. Pierwszym superintedantem Lubeki oraz rektorem nowo powstałej szkoły humanistycznej (niem. Lateinschule) Katharineum został Hermann Bonnus.
W tym samym czasie Lubeka przystąpiła również do związku szmalkaldzkiego zawiązanego przez protestancką szlachtę przeciwko katolickiemu cesarzowi Karolowi V.
W latach 1534-1536 doszło do kolejnej wojny Hanzy z Danią oraz ze Szwecją i Prusami, zwaną również zatargiem hrabiów (niem. Grafenfehde). Po śmierci króla Fryderyka I, burmistrz Lubeki Jürgen Wullenwever udzielił poparcia synowi Fryderyka I, księciu Chrystianowi von Schleswig-Holstein, który jednak odmówił pomocy Hanzy. W tej sytuacji hrabia Christoph von Oldenburg wystąpił o wsparcie Lubeki w przywróceniu na tron Christiana II. Pomimo początkowych zwycięstw, Lubeka poniosła klęskę w ostatecznym starciu ze zjednoczoną flotą Danii, Szwecji i Prus, co przyczyniło się do osłabienia potęgi Hanzy. Burmistrz Wullenwever musiał uciekać z Lubeki, pochwycony przez arcybiskupa Bremy, został stracony w 1537 r.
Związany z reformacją brak zamówień na obiekty sztuki sakralnej spowodował upadek rzemiosła artystycznego w Lubece. Renesans w Niemczech północnych tworzyła mała grupa artystów: rzeźbiarz Statius von Düren, malarz Hans Kemmer, rodzina rzeźbiarza Tönniesa Eversa Starszego oraz ich następcy rzeźbiarz Tönnies Evers Młodszy i malarz Johannes Willinges.
edytuj Wojny północne, wojna trzydziestoletnia i upadek Hanzy
I wojna północna pomiędzy Danią, popieraną przez miasta hanzeatyckie a Szwecją, zakończona podpisaniem pokoju w Szczecinie (1570) przyniosła Lubece korzyści w postaci monopolu na rzece Narwie łączącej jezioro Pejpus z Zatoką Fińską. Jednakże pozycja polityczna wolnych miast zaczęła słabnąć w porównaniu z potęgą państw terytorialnych.
W 1615 r. Lubeka rozbudowała swój dotychczasowy system umocnień. Prace prowadzono według projektów budowniczych holenderskich Johanna von Ryswycka oraz Johana van Valckenburgha, którzy zaprojektowali również umocnienia Hamburga, Bremy oraz Ulm. Z uwagi na specyficzne ukształtowanie terenu, zrezygnowano z budowy murów obronnych wokół całego miasta. Budowę nowych fortyfikacji zakończył w 1634 r. Johann von Brüssel.
W okresie wojny trzydziestoletniej Lubece udało się zachować neutralność. Na początku konfliktu miasto odnosiło jeszcze korzyści gospodarcze. Jednakże z przystąpieniem do wojny Szwecji, to Hamburg zaczął zyskiwać na znaczeniu jako główny pośrednik finansowy oraz największy port przeładunkowy broni, saletry oraz innych materiałów niezbędnych do prowadzenia działań wojennych. W czasie negocjacji oraz podpisywania późniejszego pokoju westfalskiego, miasta hanzeatyckie były reprezentowane przez przyszłego burmistrza Lubeki Davida Gloxina. W wyniku wojny kontrolę nad Bałtykiem przejęła Szwecja oraz zjednoczone unią Brandenburgia i Prusy Książęce.
Pomimo tego, że Lubeka nie była bezpośrednio dotknięta przez wydarzenia wojenne, jej znaczenie gospodarcze zaczęło maleć wraz z ukierunkowaniem europejskich przepływów handlowych na zachód oraz rosnącą prezencją na Bałtyku nowoczesnej holenderskiej floty handlowej, która stopniowo przełamywała monopol Hanzy. Gasnącej potęgi nie podtrzymał nawet szybki rozwój wielorybnictwa.
Ostatni zjazd Hanzy odbył się w Lubece w 1669 r. Trzy miasta: Lubeka, Hamburg i Brema, nadal pozostające znaczącymi portami i ośrodkami handlu, zostały wybrane do zarządzania spuścizną Hanzy.
Rok 1669 okazał się też przełomowym w polityce wewnętrznej Lubeki. Wraz z reformą statutu miasta (niem. Kassarezess) rada miasta nadała obywatelom Lubeki prawo głosu również w sprawach związanych z finansami miasta. Kassarezzess była jedyną reformą statutu miasta od jego założenia do pierwszej poł. XIX w. Pomimo tych zmian Lubeka pogrążyła się w konserwatyzmie. Wielu artystów opuszcza miasto, m.in. bracia Kneller. W okresie przed oświeceniowym na szczególną uwagę zasługuje działalność polihistora pierwszego pastora (niem. Hauptpastor) kościoła Św. Marii Jakuba von Melle, który oprócz studiów nad historią rodzinnego miasta zajmował się paleontologią, genealogią, heraldyką, numizmatyką a nawet opracował pierwszy słownik języka średnio-dolnoniemieckiego (niem. mittelniederdeutsch).
edytuj Od oświecenia do czasów obecnych
edytuj Oświecenie
Wojna siedmioletnia (1756-1763) nie przyniosła większych strat Lubece, głównie dzięki staraniom ówczesnego komendanta miasta Egmonta von Chasot.
Pod koniec XVIII w. w mieście zaczęły powstawać progresywne salony literackie takie jak ten zorganizowany przez Dorotheę Schlözer, pierwszą kobietę w Niemczech, która uzyskała tytuł doktor filozofii. W tym czasie pracował też w Lubece przedstawiciel słynnej rodziny artystycznej Tischbein – malarz Johann Jacob Tischbein znany jako Lübecker Tischbein. Za bramami miasta powstał słynny zakład ceramiczny Stockelsdorfter Fayencemanufaktur. Obywatele miasta założyli zaś Stowarzyszenie do Wspierania Działalności Użytecznej Publicznie, które miało duży wpływ na kulturalne życie miasta.
edytuj Wojny napoleońskie
Wraz z przyjętą jednogłośnie w 1803 r. decyzją rady cesarstwa niemieckego o sekularyzacji i mediatyzacji (niem. Reichsdeputationshauptschluss), Lubeka zachowała status wolnego miasta. W 1806 r. po upadku cesarstwa niemieckiego, miasto stało się na mocy prawa międzynarodowego niezależnym państwem niemieckim, które pozostawało neutralne w obliczu wojny Prus z Napoleonem.
W listopadzie 1806 r. neutralność Lubeki wykorzystał feldmarszałek pruski Gebhard Leberecht von Blücher, który nie będąc w stanie stawić czoła przeważającym wojskom napoleońskim pod dowództwem Jean-Baptiste Bernadotte, chciał zarekwirować znajdujące się w porcie statki i wyprawić choć część swojej armii do Prus Wschodnich lub Anglii. W razie niepowodzenia tego planu, Blücher chciał zmusić Francuzów do długotrwalego oblężenia Lubeki. Wcześniej jednak do miasta wdarły się wojska szwedzkie, niszcząc bramy Mühlentor oraz Burgtor i zajmując statki w Lubece oraz w Travemünde. Blücher zmuszony był przygotować miasto do odparcia ataku wojsk napoleońskich. W nocy z 5 na 6 listopada 1806 r. armia francuska otoczyła miasto, przystępując do ataku świtem 6 listpada. Główne walki toczyły się przed bramą Burgtor. Wbrew rozkazom Blüchera, książę Friedrich Wilhelm dowodzący obroną Burgtor wysłał swoje oddziały poza mury miasta, by ratować pozostające tam armaty. Wskutek czego brama Burgtor pozostawiona była bez żadnej obrony a wojska Friedricha Wilhelma dostały się pod ostrzał własnej armii. Błąd ten umożliwił Francuzom szybkie zdobycie miasta. W latach 1811-1813 Lubeka była częścią cesarstwa Napoleona, pełniąc funkcję okręgu (fr. arrondissement) w departamencie Bouches-de-l'Elbe.
Zamknięcie portu w Lubece dla floty brytyjskiej wskutek blokady kontynentalnej (1806-1814) wprowadzającej zakaz handlu z Wielką Brytanią, osłabiło znacznie gospodarkę miasta. Konsekwencje ekonomiczne francuskiej okupacji byly odczuwalne do połowy wieku. W 1815 r. na kongresie wiedeńskim Lubeka została uznana za suwerennego członka Związku Niemieckiego (1815-1866). W czasie zgromadzenia narodowego we Frankfurcie w 1848 r. Lubekę reprezentowal Enrst Deecke.
edytuj Związek Północnoniemiecki i Cesarstwo Niemieckie
.jpg)
W 1866 r. Lubeka przystąpiła do Związku Północnoniemieckiego a w 1868 r. do Niemieckiego Związku Celnego. W 1871 r. stała się częścią Cesarstwa Niemieckiego (1871-1918). Pod koniec XIX w. Lubeka weszła w okres szybkiego uprzemysłowienia. Liczba ludności zaczęła rosnąć a wraz z uchyleniem w 1864 r. nakazu zamykania bram miejskich na noc (niem. Torsperre) zaczęły rozwijać się przedmieścia.
edytuj XX wiek
Po upadku cesarstwa niemieckiego w 1918 r., w Lubece, jako drugim mieście po Kilonii, doszło do buntu marynarzy. Wystąpienia te nie przerodziły się jednak w żadne groźniejsze rozruchy związane z rewolucją listopadową. Burmistrz i senatorowie zachowali swoje urzędy. W tym samym roku uchwalono nowe czynne prawo wyborcze, a w maju 1920 r. pierwszy demokratyczny statut miasta. W tym czasie zakończyła się również wspólnota hanzy – wolne miasta zaprzestały wspólnej reprezentacji przy Rzeszy. Niepokoje wstrząsające wczesną Republiką Weimarską (1918-1933) ominęły Lubekę.
W latach 20. XX w. Lubeka, podobnie jak wiele miast niemieckich, przeżywała rozkwit artystyczny. Dyrektor lubeckiego muzeum sztuki Carl Georg Heise promował artystów takich jak Asmus Jessen, Hans Peters, Leopold Thieme czy Erich Dummer. W Lubece działał również znany malarz i grafik Alfred Mahlau, który m.in. zaprojektował opakowanie dla słynnego marcepanu z Lubeki, produkowanego przez firmę Niederegger. [8]
Lata 30. to koniec Republiki Weimarskiej i dojście nazistów do władzy. Konfrontacja nazistów z przedstawicielami partii demokrytycznych doprowadziła do aresztowania działacza opozycji Juliusza Lebera w lutym 1933. Willy Brandt uniknął prześladowań ratując się ucieczką do Skandynawii. W wieczór ostatnich "wolnych" wyborów parlamentarnych w marcu 1933 r. NSDAP uzyskując ponad 40% głosów przejęło natychmiastowo władzę w Hamburgu, Lubece i Hesjii. Fryderyk Hildebrandt sprawujący władzę (niem. Reichsstatthalter) nad Meklemburgią i Lubeką, powołał w maju swojego dotychczasowego zastępcę Otto-Henryka Dreschlera na burmistrza Lubeki.
Na mocy ustawy o tzw. wielkim Hamburgu z 1937 r. (niem. Groß-Hamburg-Gesetz), Lubeka straciła swoją ponad 700-letnią niezależność terytorialną i została wcielona do pruskiej prowincji Szlezwiku-Holsztynu. Decyzję tę poprzedziły liczne konflikty pomiędzy gauleiterem Szlezwiku-Holsztynu Henrykiem Lohse a Fryderykiem Hildebrandtem, któremu Lubeka podlegała w latach 1933-1937.
We wrześniu 1941 r. naziści uprowadzili i następnie zamordowali 605 pensjonariuszy szpitala psychiatrycznego Strecknitz w ramach realizowanego w III Rzeszy programu eksterminacji osób niedorozwiniętych psychicznie, tzw. akcji T4.
Ponad połowie z mieszkających przed 1939 r. w Lubece Żydów udało się wyemigrować z miasta. Z pozostałych 203 osób, 90 wywieziono na początku grudnia 1941 r. do obozu koncentracyjnego Jungfernhof koło Rygi na Łotwie. Ostatnie transporty zorganizowano do obozów w Theresienstadt na przełomie 1942 i 1943 r. Wywózkę i obozy przeżyły trzy osoby.
W noc poprzedzającą niedzielę palmową z 28 na 29 marca 1942 r. nastąpił atak powietrzny Królewskich Sił Lotniczych (RAF-u) na gęsto zaludnione stare miasto w Lubece. W wyniku ataku zginęło 320 osób a 1044 budynki zostały zniszczone lub uszkodzone, m.in. katedra, kościół Mariacki oraz kościół św. Piotra. Lubeka była pierwszym dużym miastem niemieckim zaatakowanym na mocy brytyjskiej dyrektywy o nalotach dywanowych (ang. Area Bombing Directive).
W 1944 r. Carl Jacob Burckhardt, szwajcarski dyplomata i prezydent Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża, wynegocjował możliwość korzystania z portu w Lubece przez statki Czerwonego Krzyża, co przyczyniło się do zaprzestania dalszych bombardowań miasta. Cal Burckhardt otrzymał honorowe obywatelstwo miasta Lubeki. 23 kwietnia 1945 r. odbyło się w Lubece spotkanie pomiędzy Heinrichem Himmlerem a szwedzkim księciem Folke Bernadotte, podczas którego Himmler zaproponował aliantom zawieszenie broni. Prezydent USA Harry S. Truman odrzucił tę propozycję. Brytyjska armia zdybyła Lubekę 2 maja 1945 r. praktycznie bez walk. 3 maja 1945 r. w Zatoce Lubeckiej miał miejsce tragiczny wypadek. Samoloty aliantów zbombardowały i zatopiły trzy statki, m.in. Cap Arcona, które z rozkazu SS przewoziły więźniów obozów koncentracyjnych. Zginęło 7.000-8.000 osób.
We wrześniu 1947 r. uwagę świata skupiła decyzja rządu Wielkiej Brytanii o internowaniu emigrantów ze statku Exodus w Lubece-Kücknitz.
Po 1945 r. liczba ludności Lubeki zaczęła wzrastać, głównie za sprawą uciekinierów z Niemiec wschodnich. Lubeka stała się częścią wyznaczenego przez aliantów landu Szlezwiku-Holszytnu. Do 1989 r. pozostawała miastem granicznym na granicy pomiędzy RFN a NRD. W Schlutup znajdowało się najbardziej wysunięte na północ przejście graniczne. Relikty zimnej wojny straszą jeszcze przy moście Possehlbrücke oraz przy Burgtorteller – są to specjalne komory na ładunki wybuchowe, które miały na celu powstrzymać atak lądowy wojsk Układu Warszawskiego. Podział Niemiec odciął wprawdzie Lubekę od Meklemburgii, ale jednocześnie zapewnił portowi Travemünde uprzywilejowaną pozycję w transporcie promowym pomiędzy Europą Zachodnią a krajami Morza Bałtyckiego Szwecją i Finlandią. Od zjednoczenia Niemiec w 1990 r. Lubeka stała się ponownie centrum zachodniej Meklemburgii.
W styczniu 1996 r. w podpalonym domu uchodźców w Lubece zginęło 10 osób a 50 zostało rannych. Prokuratura skoncentrowała śledztwo na Libańczyku Safwanie Eidzie, który sam mieszkał w strawionym pożarem budynku. Prokuraturze zarzucono, że nie zbadała wątku neonazistowskiego. Po dwóch procesach w sprawie, Safwan Eid został oczyszczony z wszelkich zarzutów. Jednakże do dnia dzisiejszego sprawcy podpalenia nie są znani.
edytuj Lubeka a literatura
.jpg)
Związki Lubeki z literaturą zaczęły się wraz z pisarstwem braci Tomasza Manna i Henryka Manna. W Lubece przy Mengstraße znajduje się Dom Buddenbrooków (niem. Buddenbrookhaus) przeniesiony na karty pierwszej powieści Tomasza Manna Buddenbrookowie. Do tej pory wielu turystów posługuje się egzemplarzem tej książki jako przewodnikiem po mieście. Co trzy lata Miasto Lubeka przyznaje nagrodę literacką im. Tomasza Manna.
Inni słynni literaci związani z Lubeką to Emanuel Geibel, Otto Anthes i Erich Mühsam. Günter Grass mieszka do tej pory w pobliżu Lubeki, a w samym mieście znajduje się muzeum (Dom Güntera Grassa), mieszczące znaczną część oryginałów prac noblisty.
edytuj Miasta partnerskie
Kotka, Finlandia
Wismar, Niemcy
La Rochelle, Francja
Kłajpeda, Litwa
Visby, Szwecja
Wenecja, Włochy
Kawasaki, Japonia
Bergen, Norwegia
Shaoxing, Chińska Republika Ludowa
Szczecin, Polska
edytuj Źródła
- ↑ Jan Długosz, Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście. Tom 1. W rozdziale opisującym rok pański 1031 Długosz pisze: "...sławne owo i znakomite miasto Bukowiec, po niemiecku zwano Lubek...". Co ciekawe – Długosz był przekonany że miasto to pod nazwą Bukowiec za panowania Bolesława Chrobrego należało do Polski.
- ↑ Adam z Bremy: Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum, Hahn, Hanower 1993. ISBN 3-7752-5288-6
- ↑ Helmold z Bosau: Chronica Slavorum, tłum. na jęz. niem. Heinz Stoob, [w:] Ausgewählte Quellen zur deutschen Geschichte des Mittelalters, Wiss. Buchgesellschaft, Darmstadt 19.1963. ISSN 0067-0650
- ↑ Philippe Dollinger: Die Hanse. Kröner, Stuttgart 1998. ISBN 3-520-37105-7
- ↑ Helmold z Bosau: Chronica Slavorum, tłum. na jęz. niem. Heinz Stoob, [w:] Ausgewählte Quellen zur deutschen Geschichte des Mittelalters, Wiss. Buchgesellschaft, Darmstadt 19.1963. ISSN 0067-0650
- ↑ C.-H. Seebach: 800 Jahre Burgen, Schlösser und Herrenhäuser in Schleswig-Holstein. Karl Wachholtz Verlag, Neumünster 1988. ISBN 3-529-02675-1
- ↑ G. P. Fehring: Die Burg in Lübeck. in: Lübecker Schriften für Archäologie und Kulturgeschichte. Habelt, Bonn 6.1982. ISSN 0721-3735
- ↑ Abraham B. Enns: Kunst und Bürgertum. Weiland, Lübeck 1978. ISBN 3-7672-0571-8
edytuj Zobacz też
- Prawo lubeckie
- Lübeck Hauptbahnhof
- Synagoga w Lubece
- Lübeck-Waldhalle - stacja kolejowa
edytuj Linki zewnętrzne
- Oficjalna strona miasta (de)
- Panorama miasta (de)
- Zdjęcie satelitarne z Google Maps
- Lista światowego dziedzictwa UNESCO: Hanzeatyckie miasto Lubeka (en • fr)
.svg){kind=small}
Miasta na prawach powiatu: Flensburg • Kilonia • Neumünster • Lubeka
Powiaty: Dithmarschen • Herzogtum Lauenburg • Nordfriesland • Ostholstein • Pinneberg • Plön • Rendsburg-Eckernförde • Schleswig-Flensburg • Segeberg • Steinburg • Stormarn
.svg){kind=small}
